ევროპის ქვეყნები, სადაც სასკოლო ფორმები სავალდებულოა: ევროპისა და საქართველოს მაგალითები - Marao

ცოტა ხნის წინ ცნობილი გახდა, რომ საქართველოში საჯარო სკოლების I-VI კლასის მოსწავლეებისთვის სასკოლო ფორმის ტარება სავალდებულო გახდა.

სასკოლო ფორმების შემოღება „ქართული ოცნების“ მთავრობის „განათლების რეფორმის“ ნაწილია. სამინისტრომ, ჯამში, უკვე 1 801 000 ფორმა შეუკვეთა. მათი ჯამური ფასი 45 658 840 ლარია. შემუშავდა კრიტერიუმები, რომელთა მიხედვითაც ტანსაცმელი უსასყიდლოდ გადაეცემათ I-VI კლასის იმ მოსწავლეებს, რომლებიც:

• რეგისტრირებულნი არიან სოციალურად დაუცველი ოჯახების მონაცემთა ერთიან ბაზაში და მათი ოჯახების სარეიტინგო ქულა 65001 ქულაზე ნაკლებია;
• ჩართულნი არიან მინდობით აღზრდის სახელმწიფო პროგრამაში;
• განთავსებულნი არიან მცირე საოჯახო ტიპის სახლებში;
• ჩართულნი არიან მიუსაფარ ბავშვთა თავშესაფრების მომსახურებაში;
• განთავსებულნი არიან თბილისის ბავშვთა სახლში;
• 2022 წლის 24 თებერვალს უკრაინაში დაწყებული ომის გამო ვერ ახერხებენ სამშობლოში დაბრუნებას.

მოსწავლეებს უფასოდ გადაეცემათ 1 პიჯაკი და 2 შარვალი ბიჭების შემთხვევაში, 1 პიჯაკი, 1 შარვალი და 1 ქვედაბოლო გოგოების შემთხვევაში. 

იმ მოსწავლეებისთვის, რომლებიც სასკოლო ფორმა უფასოდ არ ერგებათ, იმოქმედებს შემდეგი ფასები:

• ბიჭის პიჯაკი - 45 ლარი;
• ბიჭის შარვალი - 25 ლარი;
• გოგოს პიჯაკი - 45 ლარი;
• გოგოს შარვალი - 25 ლარი;
• გოგოს ქვედაბოლო - 25 ლარი.

სასკოლო ფორმები ევროპის ქვეყნებში - სად არის სავალდებულო და როგორ რეგულირდება?

სასკოლო ფორმა ევროპაში ერთ-ერთი ყველაზე განსხვავებული საგანმანათლებლო პრაქტიკაა. მაშინ, როცა გაერთიანებულ სამეფოსა და ირლანდიაში ფორმა სკოლის ცხოვრების თითქმის განუყოფელი ნაწილია, კონტინენტური ევროპის ქვეყნების უმრავლესობაში მოსწავლეები ჩვეულებრივი ყოველდღიური ტანსაცმლით დადიან. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ ქვეყნის მასშტაბით სავალდებულო ფორმა და კონკრეტული სკოლის მიერ დაწესებული ფორმა.

ევროპის მასშტაბით ერთიანი კანონი, რომელიც ყველა სკოლას ფორმის დაწესებას ავალდებულებს, პრაქტიკულად არ არსებობს. 2024 წლის შედარებითი კვლევის მიხედვით, ევროკავშირის, ევროპის ეკონომიკური სივრცის, შვეიცარიისა და გაერთიანებული სამეფოს 31 ქვეყნიდან მხოლოდ ოთხში არსებობდა საჯარო სკოლებისთვის სავალდებულო სასკოლო ფორმის პოლიტიკა - გაერთიანებულ სამეფოში, ირლანდიაში, მალტასა და კვიპროსში. დანარჩენ ქვეყნებში ფორმა, თუ საერთოდ არსებობს, ძირითადად კონკრეტული სკოლის გადაწყვეტილებაა. 

• გაერთიანებული სამეფო - ფორმა ძალიან გავრცელებულია, მაგრამ ეროვნული ფორმა არ არსებობს

გაერთიანებული სამეფო ხშირად სწორედ სასკოლო ფორმასთან ასოცირდება. თუმცა გავრცელებული წარმოდგენა, თითქოს ბრიტანეთის მთავრობა ყველა სკოლისთვის ერთიან ფორმას აწესებს, არასწორია.

მაგალითად, ინგლისში სკოლას ფორმის არსებობას კანონი არ ავალდებულებს. გადაწყვეტილებას იღებს კონკრეტული სკოლის governing body- ანუ სკოლის მმართველი ორგანო. თუ სკოლა ფორმას აწესებს, მოსწავლეებისგან მისი ტარება შეიძლება სავალდებულო გახდეს. 

ამასთან, სახელმწიფო მკაცრად არეგულირებს ფორმის ღირებულებასა და ხელმისაწვდომობას. 2026 წლის 1 სექტემბრიდან ინგლისში სკოლების უმეტესობას აღარ შეუძლია მოსწავლეს მოსთხოვოს სამზე მეტი სავალდებულო ბრენდირებული ფორმის ნივთი; საშუალო და უფროს კლასებში ეს ზღვარი შეიძლება ოთხი იყოს, თუ ერთ-ერთი მათგანი ჰალსტუხია. სკოლებს ასევე მოეთხოვებათ ხელი შეუწყონ მეორადი ფორმის ხელმისაწვდომობას. 

შოტლანდიაში, უელსსა და ჩრდილოეთ ირლანდიაში საკუთარი წესები მოქმედებს. ჩრდილოეთ ირლანდიაში, მაგალითად, 2026 წელს სპეციალური კანონი და გაიდლაინები ამოქმედდა სასკოლო ფორმების პოლიტიკისა და ოჯახებისთვის ფინანსური ტვირთის დასარეგულირებლად. 

• ირლანდია - ფორმა თითქმის ყველგან გვხვდება

ირლანდია ბრიტანეთთან ერთად ევროპის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია. ფორმა გავრცელებულია როგორც დაწყებით, ისე საშუალო განათლებაში და პრაქტიკულად მთელი სასკოლო სისტემის ტრადიციად იქცა. ირლანდიური განათლების სფეროს მკვლევრები აღნიშნავენ, რომ ფორმა დღეს თითქმის მთელი დაწყებითი და საშუალო სკოლის სისტემისთვის არის დამახასიათებელი.

აქაც მნიშვნელოვანია: ეს არ ნიშნავს, რომ სახელმწიფოს მიერ ყველა სკოლისთვის ერთი კონკრეტული ფორმაა შექმნილი. ძირითადად სკოლები ადგენენ საკუთარ ფორმას და წესებს.

ფორმის სასარგებლოდ ტრადიციული არგუმენტებია მოსწავლეებს შორის სოციალური განსხვავებების ნაკლებად თვალსაჩინო გახდომა, სკოლის იდენტობის შექმნა და წესრიგი. მოწინააღმდეგეები კი განსაკუთრებით საუბრობენ ფასზე, დისკომფორტზე, შეზღუდულ არჩევანსა და იმაზე, რომ ფორმამ შესაძლოა ოჯახებისთვის დამატებითი ფინანსური ტვირთი შექმნას. 

• მალტა და კვიპროსი - ფორმა საჯარო განათლების სისტემის ნაწილია

მალტა და კვიპროსი ევროპის იმ მცირე ქვეყნების ჯგუფში შედიან, სადაც სასკოლო ფორმა საჯარო სკოლებშიც სავალდებულო სისტემის ნაწილია. შედარებითი კვლევები სწორედ ამ ოთხეულს - UK, Ireland, Malta და Cyprus - გამოყოფენ ევროპის გამონაკლისებად. 

კვიპროსში რეგულაციები მხოლოდ ტანსაცმელს არ ეხება და მოსწავლის გარეგნობის სხვა ასპექტებსაც მოიცავს, მათ შორის გარკვეულ წესებს სამკაულისა და ვარცხნილობის შესახებ. 

• საფრანგეთი - ფორმის წინააღმდეგობიდან ექსპერიმენტამდე

საფრანგეთი საინტერესო გარდამავალ შემთხვევას წარმოადგენს. ისტორიულად საფრანგეთის საჯარო სკოლებში უნივერსალური სასკოლო ფორმა ჩვეულებრივი პრაქტიკა არ ყოფილა. თუმცა ბოლო წლებში ფორმის იდეამ ქვეყანაში ახალი პოლიტიკური და საზოგადოებრივი ყურადღება მიიღო.

2024 წელს საფრანგეთმა დაიწყო ერთიანი სასკოლო ტანსაცმლის ექსპერიმენტი მოხალისე სკოლებსა და მუნიციპალიტეტებში. მიზნებად დასახელდა მოსწავლეებს შორის სოციალური განსხვავებების შემცირება, გარეგნობასთან დაკავშირებული კონკურენციისა და უთანასწორობის შემცირება, სკოლისადმი კუთვნილების განცდის გაძლიერება და სასწავლო გარემოს გაუმჯობესება. 

2024–2025 წლებში ექსპერიმენტში დაახლოებით 100 სკოლა და საგანმანათლებლო დაწესებულება მონაწილეობდა, ხოლო 2026 წელს საფრანგეთის განათლების სამინისტრომ უკვე ექსპერიმენტის შედეგების შეფასება გამოაქვეყნა. 

ამიტომ საფრანგეთი დღეს არ უნდა მივაკუთვნოთ ქვეყნებს, სადაც სასკოლო ფორმა ზოგადად სავალდებულოა - საუბარია ცალკეულ სკოლებსა და ექსპერიმენტულ პროგრამებზე.

• სამხრეთ და ჩრდილოეთ ევროპა - ძირითადად თავისუფალი ჩაცმულობა

ევროპის ქვეყნების დიდი ნაწილი საერთოდ არ იყენებს ეროვნულ სასკოლო ფორმას.

გერმანიაში, ფინეთში, შვედეთში, ნორვეგიაში, დანიაში, ნიდერლანდებში, ჩეხეთში, სლოვაკეთში, სლოვენიასა და ავსტრიაში საჯარო სკოლებში ფორმა ჩვეულებრივ პრაქტიკად არ ითვლება. ცალკეულ კერძო, რელიგიურ ან საერთაშორისო სკოლებს შეიძლება ჰქონდეთ საკუთარი ფორმა, მაგრამ ეს ქვეყნის საგანმანათლებლო სისტემის საერთო მოთხოვნა არ არის. 

ესპანეთში, იტალიაში, პორტუგალიაში, ბელგიაში, პოლონეთში, რუმინეთში, ბულგარეთში, ხორვატიაში, საბერძნეთში და ბალტიისპირეთის ქვეყნებში სიტუაცია შუალედურია: ზოგიერთ სკოლას შეიძლება ჰქონდეს ფორმა, განსაკუთრებით კერძო ან რელიგიურ სასწავლებლებს, მაგრამ სახელმწიფოს მიერ ყველა საჯარო სკოლის მოსწავლისთვის მისი ტარება სავალდებულო არ არის. მაგალითად, ბელგიაში ასეთი პრაქტიკა იმდენად შეზღუდულია, რომ 2018 წლის მონაცემებით სავალდებულო ფორმა ათზე ნაკლებ სკოლაში იყო დაფიქსირებული. 

რომელი ქვეყნები ამბობენ პრაქტიკულად უარს სასკოლო ფორმაზე?

აქ სიტყვა „უარი“ ცოტა ფრთხილად უნდა გამოვიყენოთ: ამ ქვეყნების უმრავლესობას არ აქვს კანონი, რომელიც ფორმას კრძალავს. უბრალოდ, მათი განათლების სისტემის ფილოსოფია არ ეფუძნება სავალდებულო ერთიან ტანსაცმელს.

ყველაზე მკაფიო მაგალითებია:

•  ფინეთი — აქ განათლების სისტემა ნაკლებად ფორმალიზებულ სასკოლო გარემოსა და მოსწავლის კომფორტზეა ორიენტირებული. უნივერსალური ფორმა საჯარო სკოლების კულტურის ნაწილი არ არის.
•  გერმანია — საჯარო სკოლებში ინდივიდუალური ჩაცმულობა ნორმაა და კლასიკური ბრიტანული ტიპის ფორმა ძალიან იშვიათია.
• შვედეთი და 🇳🇴 ნორვეგია — მოსწავლის ინდივიდუალური არჩევანი და არაფორმალური სასკოლო გარემო უფრო დამახასიათებელია.
• 🇩🇰 დანია და ნიდერლანდები — საჯარო სკოლებში ერთიანი ფორმა პრაქტიკულად არ გამოიყენება.
• ჩეხეთი და სლოვაკეთი — ფორმა საჯარო განათლების სისტემის ჩვეულებრივი ნაწილი არ არის.

ამ ქვეყნებში ფორმის არქონის უკან, ზოგადად, რამდენიმე მიზეზი დგას: ინდივიდუალური თავისუფლების პრინციპი, ბავშვის კომფორტი, ზედმეტი ხარჯის თავიდან აცილება და მოსწავლის პიროვნული გამოხატვის უფლება. ამავე დროს, ეს ქვეყნები არ არიან „ფორმის აკრძალვის“ ქვეყნები — კერძო ან სპეციალიზებულ სკოლას საკუთარი dress code-ის დაწესება მაინც შეუძლია. 

რატომ ირჩევენ ზოგი ქვეყანა ფორმას, ზოგი კი - არა?

სასკოლო ფორმის მომხრეები ძირითადად ოთხ არგუმენტს იყენებენ: დისციპლინა, სკოლის იდენტობა, სოციალური განსხვავებების ნაკლები ხილვადობა და სასწავლო გარემოს ერთიანობა. სწორედ ეს მიზნები იყო საფრანგეთის ახალი ექსპერიმენტის ოფიციალურ საფუძველშიც. 

მეორე მხარეს დგას ფასი, ბავშვის კომფორტი, ინდივიდუალური არჩევანის შეზღუდვა და გენდერული სტერეოტიპების პრობლემა. მაგალითად, ირლანდიაში ბოლო წლებში განსაკუთრებით აქტუალურია საუბარი ფორმის ფასზე, კომფორტზე და იმაზე, უნდა აირჩიოს თუ არა მოსწავლემ შარვალი, ქვედაკაბა ან სხვა ვარიანტი საკუთარი სურვილის მიხედვით. 

ამიტომ ევროპის საერთო სურათი საკმაოდ მკაფიოა: ფორმის სავალდებულო ტარება ევროპული განათლების სტანდარტი არ არის. ის ყველაზე მეტად დამკვიდრებულია გაერთიანებულ სამეფოში, ირლანდიაში, მალტასა და კვიპროსში, მაშინ როცა ევროპის კონტინენტური ქვეყნების უმეტესობა არჩევანს ტოვებს სკოლაზე ან საერთოდ არ იყენებს ფორმას. საფრანგეთის მაგალითი კი აჩვენებს, რომ საკითხი კვლავ აქტუალურია და ზოგი ქვეყანა ახლა ცდილობს ფორმის დადებითი და უარყოფითი მხარეების ხელახლა შეფასებას. 

მნიშვნელოვანი შენიშვნა: „სავალდებულო ქვეყანაში“ არ უნდა გავიგოთ, თითქოს ყველა სკოლას ერთნაირი ფორმა აქვს. უმეტეს შემთხვევაში, სადაც ფორმა სავალდებულოა, სახელმწიფო ადგენს ჩარჩოს, ხოლო კონკრეტული სკოლა — ფერს, დიზაინს, ნივთების ჩამონათვალს და ჩაცმის წესებს. ინგლისის მოქმედი რეგულაციები ამის კარგი მაგალითია: ფორმის არსებობას სკოლა წყვეტს, მაგრამ თუ ფორმა არსებობს, მისი ფასი და ბრენდირებული ნივთების რაოდენობა უკვე კანონით რეგულირდება.